Η θρησκεία μπορεί να προσφέρει παρηγοριά, κοινότητα, ηθικές αρχές, τελετουργίες, ελπίδα και νόημα. Για εκατομμύρια ανθρώπους αποτελεί βαθιά προσωπική εμπειρία και όχι απλώς ένα όνομα σε ένα επίσημο έγγραφο.

Αυτό όμως δεν ακυρώνει μια προφανή κοινωνική πραγματικότητα: η πρώτη θρησκευτική ταυτότητα του ανθρώπου συνήθως επιλέγεται από άλλους, πριν εκείνος αποκτήσει την ηλικία, τη γνώση ή την ελευθερία να την εξετάσει.

Ένα βρέφος δεν γεννιέται γνωρίζοντας το Σύμβολο της Πίστεως, το Κοράνι, την Τορά, τις Τέσσερις Ευγενείς Αλήθειες ή την έννοια του κάρμα. Γεννιέται σε ένα περιβάλλον που του δίνει όνομα, γλώσσα, εθνικότητα, θρησκευτικές τελετές, ιερά σύμβολα και μια συγκεκριμένη περιγραφή του κόσμου.

Ο παγκόσμιος χάρτης της πίστης μοιάζει υπερβολικά με τον χάρτη της γέννησης

Σύμφωνα με την παγκόσμια ανάλυση του Pew Research Center, η οποία βασίστηκε σε περισσότερες από 2.700 απογραφές, δημογραφικές έρευνες και επίσημες καταγραφές, περίπου το 80% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε χώρα ή περιοχή όπου η δική του ευρύτερη θρησκευτική ταυτότητα αποτελεί την πλειοψηφία.

Αυτό δεν αποδεικνύει ότι καμία πίστη δεν είναι αληθινή. Αποδεικνύει όμως ότι η θρησκευτική ταυτότητα δεν κατανέμεται τυχαία ούτε προκύπτει συνήθως ύστερα από ανεξάρτητη φιλοσοφική έρευνα. Ακολουθεί με εντυπωσιακή ακρίβεια τη γεωγραφία, την οικογένεια και την τοπική ιστορία.

Το πείραμα του ίδιου παιδιού σε πέντε διαφορετικές οικογένειες

Ας υποθέσουμε ότι το ίδιο παιδί, με τον ίδιο εγκέφαλο, τις ίδιες δυνατότητες και τον ίδιο χαρακτήρα, μπορούσε να μεγαλώσει σε πέντε εντελώς διαφορετικά περιβάλλοντα.

Σε μια παραδοσιακή οικογένεια στην Ελλάδα πιθανότατα θα βαπτιζόταν Ορθόδοξο, θα μάθαινε για τον Χριστό, την Ανάσταση, τους αγίους, την αμαρτία και τον Παράδεισο.

Σε μια μουσουλμανική οικογένεια της Ινδονησίας, της Αιγύπτου ή του Πακιστάν πιθανότατα θα μάθαινε ότι υπάρχει ένας Θεός, ότι ο Μωάμεθ είναι ο προφήτης του, ότι το Κοράνι αποτελεί θεία αποκάλυψη και ότι ο άνθρωπος θα κριθεί για την πίστη και τις πράξεις του.

Σε μια ινδουιστική οικογένεια της Ινδίας θα μπορούσε να μεγαλώσει με την έννοια του ντάρμα, του κάρμα, της σαμσάρα και της απελευθέρωσης από τον κύκλο των γεννήσεων.

Σε μια βουδιστική οικογένεια της Ταϊλάνδης ή της Σρι Λάνκα θα μάθαινε για τον πόνο, την προσκόλληση, τη συμπόνια, τον διαλογισμό και την πορεία προς τη νιρβάνα.

Σε μια εβραϊκή οικογένεια θα μεγάλωνε με την Τορά, τη διαθήκη με τον Θεό, τις εντολές, τις γιορτές και την ιστορική μνήμη του εβραϊκού λαού.

Το παιδί δεν θα άλλαζε βιολογικά. Θα άλλαζε ο κόσμος που του περιέγραφαν οι ενήλικες. Και μέσα σε κάθε περιβάλλον θα θεωρούσε πιθανότατα απολύτως φυσικό αυτό που, από την οπτική των άλλων τεσσάρων οικογενειών, θα φαινόταν λανθασμένο, ατελές ή ξένο.

Ο άνθρωπος συνήθως δεν ξεκινά από το μηδέν και επιλέγει θρησκεία. Ξεκινά μέσα σε μία θρησκεία και αργότερα αποφασίζει αν θα την κρατήσει, θα την αλλάξει, θα την ερμηνεύσει διαφορετικά ή θα την εγκαταλείψει.

Πέντε από τις πιο γνωστές θρησκείες και τι πρεσβεύουν

Καμία μεγάλη θρησκεία δεν χωρά πραγματικά σε λίγες γραμμές. Κάθε παράδοση έχει διαφορετικά δόγματα, σχολές, αιρέσεις, ιστορικές περιόδους και εσωτερικές διαφωνίες. Μπορούμε όμως να περιγράψουμε ορισμένους βασικούς άξονες.

Αυτές οι θρησκείες δεν περιγράφουν απλώς διαφορετικές τελετές. Περιγράφουν διαφορετικά το ίδιο το πρόβλημα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Για τον Χριστιανισμό το κεντρικό πρόβλημα συνδέεται με την αμαρτία και τη σωτηρία μέσω του Χριστού. Για το Ισλάμ με την υποταγή στον Θεό, την πίστη και τη δίκαιη ζωή. Για πολλές ινδουιστικές παραδόσεις με το κάρμα και την απελευθέρωση από τη σαμσάρα. Για τον Βουδισμό με τον πόνο, την άγνοια και την προσκόλληση.

Ακόμη και ο τελικός προορισμός δεν είναι ο ίδιος. Παράδεισος, αιώνια ζωή, κόσμος που έρχεται, μόκσα και νιρβάνα δεν είναι απλώς διαφορετικές λέξεις για ακριβώς την ίδια ιδέα.

Ο Χριστιανισμός, ο Μεσαίωνας και η Ιερά Εξέταση

Η ευρωπαϊκή ιστορία δείχνει πόσο επικίνδυνη μπορεί να γίνει μια πίστη όταν ενώνεται με την πολιτική εξουσία και αποκτά το δικαίωμα να αποφασίζει ποια σκέψη επιτρέπεται.

Η μεσαιωνική Ιερά Εξέταση οργανώθηκε από την παπική εξουσία κατά τον 13ο αιώνα για την αναζήτηση και την καταστολή της αίρεσης. Αργότερα εμφανίστηκαν διαφορετικοί μηχανισμοί, όπως η Ισπανική Ιερά Εξέταση από το 1478 και η Ρωμαϊκή Ιερά Εξέταση τον 16ο αιώνα.

Οι ανακρίσεις, η κοινωνική διαπόμπευση, η δήμευση περιουσιών, η φυλάκιση, ο εξαναγκασμός σε ομολογία και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η χρήση βασανιστηρίων έγιναν εργαλεία υπεράσπισης της «ορθής πίστης». Οι θανατικές ποινές συνήθως εκτελούνταν από την κοσμική εξουσία, αλλά αυτό δεν αναιρεί τη συνεργασία θρησκευτικού και κρατικού μηχανισμού.

Η ίδια ιστορική περίοδος δεν μπορεί να περιοριστεί μόνο στην Ιερά Εξέταση. Ο χριστιανικός κόσμος παρήγαγε τέχνη, αρχιτεκτονική, μοναστική παιδεία, φιλοσοφία, θεολογία και θεσμούς φροντίδας. Δεν ήταν κάθε Χριστιανός διώκτης ούτε κάθε ιερωμένος βασανιστής.

Το κρίσιμο μάθημα είναι διαφορετικό: άνθρωποι που θεωρούσαν τον εαυτό τους ηθικό, ευσεβή και υπηρέτη του Θεού μπορούσαν να δικαιολογήσουν την καταπίεση ενός άλλου ανθρώπου επειδή εκείνος πίστευε διαφορετικά.

Τι πρεσβεύει πραγματικά το Κοράνι και τι σημαίνει τζιχάντ

Το Κοράνι περιλαμβάνει διδασκαλίες για την πίστη στον έναν Θεό, την προσευχή, τη νηστεία, την ελεημοσύνη, τη δικαιοσύνη, την οικογένεια, την κοινότητα, τη μετάνοια, το έλεος, την τελική κρίση και τη ζωή μετά τον θάνατο.

Όπως συμβαίνει και με τη Βίβλο, τα κείμενα γράφτηκαν και διαμορφώθηκαν μέσα σε συγκεκριμένο ιστορικό περιβάλλον. Περιλαμβάνουν ειρηνικές, ηθικές και πνευματικές διδασκαλίες, αλλά και αναφορές σε σύγκρουση, τιμωρία και πόλεμο. Η σημασία κάθε αποσπάσματος εξαρτάται από τη μετάφραση, το ιστορικό πλαίσιο, τη θεολογική σχολή και τη μέθοδο ερμηνείας.

Η λέξη τζιχάντ σημαίνει προσπάθεια, αγώνα ή στράτευση σε έναν σκοπό. Μπορεί να αναφέρεται στον προσωπικό και ηθικό αγώνα του πιστού, στην προσπάθεια για μια δίκαιη ζωή και, σε ιστορικά και νομικά κείμενα, σε ένοπλη σύγκρουση.

Η ταύτιση κάθε μορφής τζιχάντ με την τρομοκρατία είναι ανακριβής. Εξίσου ανακριβής είναι όμως και η προσπάθεια να παρουσιαστεί η βίαιη τζιχαντιστική ιδεολογία ως κάτι εντελώς άσχετο με τη θρησκευτική ερμηνεία.

Οι εξτρεμιστικές οργανώσεις επιλέγουν συγκεκριμένα αποσπάσματα, αφηγήσεις και νομικές απόψεις, τα αποκόπτουν από άλλες ερμηνείες και κατασκευάζουν μια κοσμοθεωρία στην οποία ο πόλεμος παρουσιάζεται ως θεϊκή εντολή και ο θάνατος ως μαρτύριο.

Αυτό δεν αντιπροσωπεύει το σύνολο του Ισλάμ ούτε τα δισεκατομμύρια των Μουσουλμάνων. Οι περισσότερες μουσουλμανικές κοινότητες και πολλοί ειδικοί του ισλαμικού δικαίου απορρίπτουν την αυτοκτονία, τη σκόπιμη δολοφονία αμάχων και την αυθαίρετη ανακήρυξη ενός πολέμου ως θρησκευτικού καθήκοντος.

Η έκφραση είναι «Αλλάχου Άκμπαρ» — και δεν είναι τρομοκρατικό σύνθημα

Η έκφραση που συχνά ακούγεται σε βίντεο επιθέσεων και πολέμων είναι «Αλλάχου Άκμπαρ». Σημαίνει περίπου «Ο Θεός είναι μεγαλύτερος» ή «Ο Θεός είναι ο μέγιστος».

Πρόκειται για καθημερινή θρησκευτική φράση που χρησιμοποιείται στην προσευχή, στο κάλεσμα για προσευχή, στη χαρά, στη λύπη, στον φόβο και στην έκπληξη. Δεν είναι από μόνη της σύνθημα βίας, όπως το «Θεέ μου» ή το «Δόξα τω Θεώ» δεν αποτελούν χριστιανικά πολεμικά συνθήματα επειδή κάποιος εγκληματίας τα είπε πριν από μια πράξη.

Ένας τρομοκράτης μπορεί να χρησιμοποιήσει μια κοινή θρησκευτική φράση για να παρουσιάσει τη βία του ως πράξη προς τον Θεό. Αυτό δεν μετατρέπει τη φράση σε τρομοκρατική ούτε κάθε άνθρωπο που τη χρησιμοποιεί σε ύποπτο.

Ο τζιχαντιστής πιστεύει ότι θα πάει στον Παράδεισο — αυτό τον δικαιολογεί;

Ένας άνθρωπος που έχει μεγαλώσει ή ριζοσπαστικοποιηθεί μέσα σε ένα εξτρεμιστικό περιβάλλον μπορεί να πιστεύει πραγματικά ότι η βία αποτελεί υποχρέωση, ότι ο θάνατός του είναι μαρτύριο και ότι θα ανταμειφθεί στον Παράδεισο.

Από τη δική του οπτική ενδέχεται να μην θεωρεί τον εαυτό του τρομοκράτη. Μπορεί να πιστεύει ότι είναι στρατιώτης, μάρτυρας, υπερασπιστής της πίστης ή εκτελεστής μιας θείας εντολής. Η ευρωπαϊκή ή διεθνής κοινωνία τον χαρακτηρίζει τρομοκράτη επειδή επιτίθεται σκόπιμα σε αμάχους και χρησιμοποιεί τον φόβο ως πολιτικό και ιδεολογικό όπλο.

Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο σκέφτεται δεν σημαίνει αποδοχή ή αθώωση. Η ανατροφή, η προπαγάνδα, η ομάδα, η πολιτική καταπίεση, η προσωπική κρίση και η θρησκευτική κατήχηση μπορούν να εξηγήσουν πώς ένας άνθρωπος έφτασε στη βία. Δεν εξαφανίζουν όμως την ευθύνη του απέναντι στα θύματα.

Η ειλικρινής πίστη σε μια εντολή δεν κάνει την εντολή ηθική. Η πεποίθηση ότι σε περιμένει ο Παράδεισος δεν επιστρέφει τη ζωή στον άνθρωπο που δολοφόνησες.

Το ίδιο ερώτημα πρέπει να τίθεται για κάθε εποχή. Ο σταυροφόρος, ο ανακριτής της Ιεράς Εξέτασης, ο φανατικός εθνικιστής και ο σύγχρονος τζιχαντιστής μπορούν να ενεργούν μέσα σε διαφορετικές ιδεολογίες, αλλά να μοιράζονται την ίδια επικίνδυνη βεβαιότητα: ότι μια ανώτερη δύναμη έχει καταργήσει την ανάγκη να δουν τον αντίπαλο ως άνθρωπο.

Αν γεννιόσουν Βίκινγκ, θα περίμενες τη Βαλχάλα

Η Βαλχάλα χρησιμοποιείται συχνά ως παράδειγμα του «παραδείσου των Βίκινγκ». Η πραγματική παράδοση είναι πιο σύνθετη.

Στη σκανδιναβική μυθολογία, η Βαλχάλα ήταν η αίθουσα του θεού Όντιν, όπου κατέληγαν επιλεγμένοι πολεμιστές που είχαν σκοτωθεί στη μάχη. Εκεί πολεμούσαν και γλεντούσαν, προετοιμαζόμενοι για την τελική μάχη του Ράγκναροκ.

Δεν πήγαιναν όλοι οι Βίκινγκ στη Βαλχάλα ούτε αρκούσε απλώς να είναι κάποιος καλός άνθρωπος ή πιστός στους θεούς. Σε ορισμένες πηγές, ένα μέρος των νεκρών πολεμιστών πήγαινε στο Φόλκβανγκρ της θεάς Φρέγια, ενώ υπήρχαν και άλλες αντιλήψεις για τον κόσμο των νεκρών.

Το παράδειγμα παραμένει ισχυρό. Αν είχες γεννηθεί στη Σκανδιναβία του 9ου αιώνα, θα μπορούσες να θεωρείς φυσικό ότι ο ηρωικός θάνατος στη μάχη οδηγεί σε έναν ένδοξο μεταθανάτιο προορισμό.

Αν γεννιόσουν στον ίδιο τόπο μερικούς αιώνες αργότερα, μετά τον εκχριστιανισμό, θα άκουγες ότι οι παλιοί θεοί ήταν ψεύτικοι και ότι η σωτηρία περνούσε από τον Χριστό.

Το έδαφος θα ήταν το ίδιο. Οι πρόγονοι θα ήταν σε μεγάλο βαθμό οι ίδιοι. Εκείνο που θα είχε αλλάξει θα ήταν η κυρίαρχη ιστορία που διδασκόταν στα παιδιά.

Ο Παράδεισος καθορίζεται τελικά από τον τόπο γέννησης;

Καμία σοβαρή απάντηση δεν μπορεί να αποδείξει επιστημονικά ποια θρησκευτική περιγραφή της μεταθανάτιας ζωής είναι σωστή. Μπορούμε όμως να εξετάσουμε τη λογική συνέπεια των διαφορετικών ισχυρισμών.

Αν η αιώνια τύχη ενός ανθρώπου εξαρτάται κυρίως από το αν αποδέχθηκε μια συγκεκριμένη θρησκεία, τότε προκύπτει ένα σοβαρό πρόβλημα δικαιοσύνης. Οι άνθρωποι δεν έχουν την ίδια πρόσβαση στις ίδιες θρησκείες ούτε ξεκινούν με τις ίδιες κοινωνικές πιέσεις.

Ένα παιδί που γεννιέται σε απομονωμένη κοινότητα δεν έχει εξετάσει και απορρίψει όλες τις εναλλακτικές αλήθειες. Πιστεύει αυτό που του παρουσιάστηκε ως πραγματικότητα από τους ανθρώπους που εμπιστευόταν περισσότερο.

Πολλοί σύγχρονοι θεολόγοι προσπαθούν να αντιμετωπίσουν αυτό το πρόβλημα υποστηρίζοντας ότι ο Θεός κρίνει την πρόθεση, τη συνείδηση και τις πράξεις του ανθρώπου και όχι απλώς την επίσημη θρησκευτική του ετικέτα. Άλλες παραδόσεις διατηρούν πιο αποκλειστικές αντιλήψεις για τη σωτηρία.

Το φιλοσοφικό ερώτημα όμως παραμένει: μπορεί ένας απολύτως δίκαιος Θεός να καταδικάζει έναν άνθρωπο επειδή γεννήθηκε στη «λάθος» οικογένεια, άκουσε τα «λάθος» ιερά κείμενα και εμπιστεύτηκε τους γονείς και την κοινωνία του;

Η εθνικότητα είναι επίσης ένα τυχαίο γεγονός, όχι προσωπικό κατόρθωμα

Κανείς δεν επιλέγει τη χώρα στην οποία θα γεννηθεί. Δεν είναι προσωπική επιτυχία να γεννηθεί κάποιος Έλληνας, Τούρκος, Νορβηγός, Ινδός, Ιάπωνας ή Αιγύπτιος.

Η εθνικότητα μπορεί να προσφέρει κοινή γλώσσα, πολιτισμό, ιστορία και αίσθηση συμμετοχής. Γίνεται όμως παράλογη όταν μετατρέπεται σε απόδειξη ανωτερότητας ή σε δικαιολογία για την υποτίμηση των άλλων.

Ο άνθρωπος υπερηφανεύεται συχνά για μια ταυτότητα που απέκτησε χωρίς να κάνει τίποτε. Στη συνέχεια αντιμετωπίζει ως κατώτερο τον άλλο άνθρωπο, ο οποίος απέκτησε με τον ίδιο ακριβώς τυχαίο τρόπο μια διαφορετική εθνικότητα.

Η ίδια λογική εμφανίζεται στη θρησκεία. «Η δική μου πίστη είναι αληθινή επειδή είναι η πίστη των γονιών μου, του χωριού μου και της πατρίδας μου». Αυτό δεν αποτελεί απόδειξη. Αποτελεί περιγραφή της ανατροφής.

Το παράλογο δεν είναι να αγαπάς την πατρίδα ή να έχεις πίστη. Το παράλογο είναι να θεωρείς ότι η τυχαία θέση της γέννησής σου αποδεικνύει πως είσαι ανώτερος ή ότι βρέθηκες από τύχη στη μοναδική σωστή πλευρά του σύμπαντος.

«Έλληνας σημαίνει Ορθόδοξος» και άλλες συγχύσεις

Η σύνδεση εθνικότητας και θρησκείας είναι ιστορική, όχι φυσική. Ένας Έλληνας μπορεί να είναι Ορθόδοξος, Καθολικός, Μουσουλμάνος, Εβραίος, άθεος ή να μην ενδιαφέρεται καθόλου για τη θρησκεία.

Ένας Άραβας δεν είναι υποχρεωτικά Μουσουλμάνος. Υπάρχουν αραβικές χριστιανικές κοινότητες με ιστορία πολλών αιώνων. Αντίστοιχα, η πλειονότητα των Μουσουλμάνων του κόσμου δεν είναι Άραβες. Μεγάλοι μουσουλμανικοί πληθυσμοί βρίσκονται στην Ινδονησία, στο Πακιστάν, στην Ινδία, στο Μπανγκλαντές και σε άλλες περιοχές της Ασίας.

Ο Ιουδαϊσμός περιπλέκει ακόμη περισσότερο τη συζήτηση, επειδή η εβραϊκή ταυτότητα μπορεί να έχει θρησκευτική, πολιτισμική, οικογενειακή και εθνοτική διάσταση.

Όταν το κράτος, η εθνικότητα και η θρησκεία συγχωνεύονται, η διαφορετική πίστη αρχίζει να παρουσιάζεται όχι μόνο ως θεολογικό λάθος αλλά και ως προδοσία προς την πατρίδα. Εκεί ανοίγει ο δρόμος για διώξεις, αποκλεισμούς και πολέμους που εμφανίζονται ως ιερό καθήκον.

Είναι λοιπόν το μέλλον σου προδιαγεγραμμένο από τη γέννηση;

Όχι απόλυτα. Οι άνθρωποι μπορούν να αλλάξουν θρησκεία, να εγκαταλείψουν την πίστη, να επιστρέψουν σε αυτήν, να συνδυάσουν διαφορετικές παραδόσεις ή να διαμορφώσουν μια πιο προσωπική πνευματικότητα.

Η εκπαίδευση, η μετανάστευση, οι μικτοί γάμοι, η πρόσβαση στην πληροφορία και η επαφή με διαφορετικές κοινωνίες μπορούν να αλλάξουν βαθιά τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος αντιλαμβάνεται την ταυτότητά του.

Η γέννηση όμως γράφει το πρώτο και συχνά ισχυρότερο προσχέδιο. Πριν το παιδί μάθει να αμφισβητεί, έχει ήδη μάθει τι είναι ιερό, τι είναι αμαρτία, ποιοι είναι «οι δικοί μας» και ποιοι πιστεύουν λάθος.

Αυτές οι ιδέες δεν αποθηκεύονται μόνο ως πληροφορίες. Συνδέονται με τη μητέρα, τον πατέρα, τις γιορτές, τους νεκρούς της οικογένειας, τη μουσική, το φαγητό, τη γλώσσα, τον φόβο και την αίσθηση ότι κάποιος ανήκει κάπου.

Γι’ αυτό η αλλαγή θρησκείας ή η δημόσια αμφισβήτηση δεν είναι πάντοτε μια απλή διανοητική απόφαση. Μπορεί να σημαίνει σύγκρουση με την οικογένεια, την κοινότητα και ολόκληρη την ταυτότητα που οικοδομήθηκε από την παιδική ηλικία.

Η ανατροφή εξηγεί την πίστη, αλλά δεν ακυρώνει την προσωπική ευθύνη

Θα ήταν εξίσου λανθασμένο να θεωρήσουμε ότι ο άνθρωπος είναι ένα άβουλο προϊόν της οικογένειας και της κοινωνίας του.

Η ανατροφή εξηγεί γιατί ξεκινάμε από συγκεκριμένες πεποιθήσεις. Δεν μας απαλλάσσει όμως από την υποχρέωση να εξετάζουμε τις πράξεις μας, ιδιαίτερα όταν αυτές βλάπτουν άλλους ανθρώπους.

Ο άνθρωπος που έμαθε να μισεί δεν ευθύνεται για το ότι γεννήθηκε σε ένα περιβάλλον μίσους. Από τη στιγμή όμως που αποκτά τη δυνατότητα να σκεφτεί, να ακούσει τα θύματα και να επιλέξει, αποκτά και ευθύνη για το αν θα συνεχίσει.

Το ίδιο ισχύει για τον θρησκευτικό φανατισμό και τον εθνικισμό. Η κοινωνία μπορεί να τους εμφύτευσε. Ο ενήλικος όμως οφείλει να αποφασίσει αν θα μετατρέψει την κληρονομημένη προκατάληψη σε συμπεριφορά.

Η ηθική δεν μπορεί να αλλάζει ανάλογα με το όνομα του Θεού

Αν μια πράξη είναι απάνθρωπη όταν την κάνει ο αντίπαλος, δεν γίνεται ηθική όταν την κάνει η δική μας ομάδα στο όνομα της δικής μας πίστης.

Η δολοφονία αμάχων δεν γίνεται δίκαιη επειδή ο δράστης περιμένει τη Βαλχάλα, τον Παράδεισο, την εθνική δόξα ή τη θέση του μάρτυρα. Το θύμα βιώνει τον ίδιο φόβο και τον ίδιο θάνατο, ανεξάρτητα από το ιερό κείμενο που επικαλείται ο θύτης.

Ένας ελάχιστος κοινός ηθικός κανόνας πρέπει να βρίσκεται πάνω από τη θρησκευτική και εθνική ταυτότητα: ο άλλος άνθρωπος δεν χάνει την αξία του επειδή γεννήθηκε σε διαφορετική χώρα, προσεύχεται διαφορετικά ή δεν προσεύχεται καθόλου.

Δεν χρειάζεται να απορρίψεις την πίστη για να αναγνωρίσεις το πρόβλημα

Ένας πιστός μπορεί να θεωρεί τη θρησκεία του αληθινή και ταυτόχρονα να αναγνωρίζει ότι η γέννηση έπαιξε τεράστιο ρόλο στο ότι τη γνώρισε και την αποδέχθηκε.

Μπορεί επίσης να πιστεύει στον Θεό χωρίς να θεωρεί όλους τους διαφορετικούς ανθρώπους καταδικασμένους. Να διατηρεί την παράδοσή του χωρίς να απαιτεί να την επιβάλει. Να αγαπά την πατρίδα του χωρίς να θεωρεί τις άλλες κατώτερες.

Η αναγνώριση της επιρροής της ανατροφής δεν καταργεί υποχρεωτικά την πίστη. Καταργεί κυρίως την αλαζονεία.

Αναγκάζει τον άνθρωπο να σκεφτεί ότι, αν είχε γεννηθεί λίγες χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά ή μερικούς αιώνες νωρίτερα, θα υπερασπιζόταν με την ίδια βεβαιότητα μια εντελώς διαφορετική θεολογία.

Η ελευθερία συνείδησης είναι η μόνη έντιμη απάντηση

Κανένα παιδί δεν πρέπει να τιμωρείται επειδή γεννήθηκε στη «λάθος» πλευρά ενός συνόρου. Κανένας ενήλικος δεν πρέπει να διώκεται επειδή άλλαξε θρησκεία, εγκατέλειψε την πίστη ή δεν θέλει να συμμετέχει σε καμία θρησκευτική κοινότητα.

Η πραγματική ελευθερία πίστης δεν σημαίνει μόνο δικαίωμα να πιστεύεις. Σημαίνει δικαίωμα να αμφιβάλλεις, να ερευνάς, να αλλάζεις γνώμη και να μη φοβάσαι ότι η οικογένεια, η κοινωνία ή το κράτος θα σε τιμωρήσει.

Σημαίνει επίσης ότι η θρησκεία δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως αυτόματη ταυτότητα του πολίτη. Ούτε ο Χριστιανός είναι περισσότερο Έλληνας από τον άθεο ούτε ο Μουσουλμάνος λιγότερο πολίτης επειδή προσεύχεται διαφορετικά.

Η πίστη έχει αξία μόνο όταν μπορεί να υπάρχει χωρίς εξαναγκασμό. Διαφορετικά δεν γνωρίζουμε αν ο άνθρωπος πιστεύει ή αν απλώς υπακούει για να προστατευτεί.

Δεν επιλέγεις πού γεννήθηκες — μπορείς όμως να επιλέξεις τι άνθρωπος θα γίνεις

Δεν επιλέγουμε τους γονείς, τη χώρα, τη γλώσσα, τη θρησκεία της οικογένειας ή τις πρώτες ιστορίες που ακούμε για τον κόσμο.

Μπορούμε όμως, όσο μεγαλώνουμε, να εξετάζουμε αν αυτές οι ιστορίες αντέχουν στη λογική, στη γνώση, στην ιστορία και στην εμπειρία των άλλων ανθρώπων.

Μπορούμε να κρατήσουμε ό,τι θεωρούμε αληθινό και χρήσιμο, χωρίς να μετατρέπουμε την κληρονομιά μας σε όπλο. Μπορούμε να αναγνωρίσουμε ότι η πίστη ενός άλλου ανθρώπου διαμορφώθηκε με τον ίδιο τρόπο που διαμορφώθηκε και η δική μας.

Και μπορούμε να σταματήσουμε να αντιμετωπίζουμε την εθνικότητα και τη θρησκεία ως μετάλλια προσωπικής αξίας.