Δεν υποστηρίζω ότι δεν πρέπει να ελέγχεται ο οδηγός που περνά με κόκκινο, μιλά στο κινητό εν κινήσει ή κινείται επικίνδυνα. Υποστηρίζω ότι η οδική ασφάλεια δεν δίνει λευκή επιταγή για μόνιμη αλγοριθμική καταγραφή πολιτών, οχημάτων και κινήσεων χωρίς ουσιαστικό δημόσιο έλεγχο και χωρίς σαφή όρια.

Κάποτε το κράτος ζητούσε SMS για να βγάλεις τον σκύλο βόλτα. Τώρα αποκτά κάμερες που διαβάζουν κάθε διαδρομή σου.

Υπάρχει μια λέξη που ακούγεται πάντοτε όμορφα όταν παρουσιάζεται μια νέα μορφή ελέγχου: ασφάλεια. Για την ασφάλεια των δρόμων, για την προστασία των πολιτών, για την αποτροπή των παραβάσεων. Και ποιος να διαφωνήσει; Κανείς δεν θέλει να σκοτώνεται άνθρωπος επειδή κάποιος πέρασε με κόκκινο ή έστελνε μήνυμα ενώ οδηγούσε.

Όμως υπάρχει ένα σημείο στο οποίο η ασφάλεια παύει να είναι μόνο προστασία και γίνεται μηχανισμός ελέγχου. Όταν το κράτος δεν ελέγχει απλώς μια συγκεκριμένη επικίνδυνη συμπεριφορά, αλλά αποκτά δίκτυο καμερών που καταγράφει πινακίδες, χαρακτηριστικά οχήματος, χρόνο, τόπο, κίνηση και συμπεριφορές μέσα στο όχημα, τότε δεν μιλάμε πια μόνο για μία κλήση. Μιλάμε για μια νέα σχέση κράτους και πολίτη.

Μια σχέση στην οποία εσύ κινείσαι και το σύστημα σε βλέπει. Εσύ περνάς από έναν δρόμο και το σύστημα ξέρει πού, πότε και με ποιο όχημα. Εσύ πιστεύεις ότι απλώς οδηγείς προς τη δουλειά ή το σπίτι σου, και στο μεταξύ χτίζεται μια κανονικότητα στην οποία η καθημερινότητά σου είναι διαρκώς καταγράψιμη, διασταυρώσιμη και αξιολογήσιμη.

Το έχουμε ξαναζήσει σε άλλη μορφή. Στην περίοδο του COVID χρειάστηκε να στέλνεις SMS ακόμη και για να βγάλεις τον σκύλο σου βόλτα. Τότε μας είπαν ότι είναι έκτακτο, αναγκαίο και προσωρινό. Σήμερα το μήνυμα αλλάζει, αλλά η συνήθεια μένει: ο πολίτης πρέπει όλο και περισσότερο να θεωρεί φυσιολογικό ότι το κράτος γνωρίζει, εγκρίνει, καταγράφει ή ελέγχει την κίνησή του.

Δεν μιλάμε για επιστημονική φαντασία. Οι κάμερες ήδη βεβαιώνουν παραβάσεις.

Το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης ανακοίνωσε ότι ξεκίνησε η βεβαίωση κλήσεων από κάμερες Τεχνητής Νοημοσύνης και κάμερες λεωφορείων, με τις ειδοποιήσεις να αποστέλλονται ψηφιακά στη Θυρίδα Πολίτη στο Gov.gr Wallet.

Και το σημαντικότερο: η επεξεργασία των στοιχείων πινακίδας μπορεί να αξιοποιείται περαιτέρω για έλεγχο ανασφάλιστων οχημάτων, ΚΤΕΟ, τελών κυκλοφορίας και δακτυλίου. Με άλλα λόγια, η κάμερα δεν βλέπει απλώς μια παράβαση. Ανοίγει την πόρτα σε μια ευρύτερη διασταύρωση της καθημερινής μετακίνησης με κρατικά δεδομένα.

Η ιδιωτικότητα δεν καταργείται επειδή οδηγούμε σε δημόσιο δρόμο

Θα ειπωθεί, βέβαια, το γνωστό επιχείρημα: «Αφού είσαι στον δρόμο, τι ιδιωτικότητα ζητάς;». Είναι ένα βολικό επιχείρημα, αλλά είναι και επικίνδυνα απλοϊκό.

Άλλο να σε βλέπει στιγμιαία ένας αστυνομικός επειδή περνάς μπροστά του και άλλο να υπάρχει δίκτυο αυτοματοποιημένων συστημάτων που μπορεί να καταγράφει, να ταξινομεί, να διαβιβάζει και να συνδέει την κίνησή σου με οχήματα, μητρώα και διοικητικές διαδικασίες.

Η πινακίδα του αυτοκινήτου δεν είναι ένας αδιάφορος αριθμός. Συνδέεται με ιδιοκτήτη, όχημα, μετακινήσεις και, όταν επαναλαμβάνεται η καταγραφή, με συνήθειες ζωής. Πού πηγαίνεις κάθε πρωί. Ποια διαδρομή ακολουθείς το βράδυ. Πότε βρίσκεσαι εκτός σπιτιού. Πόσο συχνά επισκέπτεσαι μια περιοχή.

Και όταν το σύστημα είναι αρκετά «έξυπνο» ώστε να εντοπίζει μη χρήση ζώνης, κράνους ή χρήση κινητού, πρακτικά δεν κοιτά μόνο μια πινακίδα στο πίσω μέρος ενός οχήματος. Αξιολογεί εικόνα σχετική με τον άνθρωπο που βρίσκεται πάνω ή μέσα στο όχημα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε τέτοια χρήση είναι αυτομάτως παράνομη. Σημαίνει ότι δεν μπορεί να παρουσιάζεται σαν ένα αθώο ηλεκτρονικό μπλοκάκι κλήσεων. Είναι επιτήρηση. Και η επιτήρηση, ακόμη και όταν έχει νόμιμο σκοπό, πρέπει να αντιμετωπίζεται με καχυποψία, όρια και πραγματική λογοδοσία.

Ναι, προβλέπονται εγγυήσεις. Το ερώτημα είναι ποιος θα ελέγχει πραγματικά τον ελεγκτή.

Το νομοθετικό πλαίσιο προβλέπει περιορισμούς: οι πληροφορίες δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται για διαφορετικό σκοπό από τη νόμιμη διαπίστωση παραβάσεων, προβλέπεται συμμόρφωση με τον ΓΚΠΔ, αυτόματη θόλωση στοιχείων τρίτων που δεν σχετίζονται με την πιθανή παράβαση και εκτίμηση αντικτύπου για την προστασία δεδομένων όπου απαιτείται.

Ωραία ακούγονται όλα αυτά. Όπως ωραία ακούγεται πάντα και η φράση «τα δεδομένα σας προστατεύονται». Το πρόβλημα είναι ότι ο πολίτης δεν έχει λόγο να αρκεστεί σε μία διαβεβαίωση, όταν το ίδιο το σύστημα σχεδιάζεται για να γίνεται μεγαλύτερο, πιο κεντρικό, πιο αυτοματοποιημένο και πιο διασυνδεδεμένο.

Ποιος θα γνωρίζει πραγματικά ποιος είχε πρόσβαση στα δεδομένα; Πόσο καιρό θα διατηρείται κάθε καταγραφή; Τι συμβαίνει με τις εικόνες στις οποίες δεν βεβαιώνεται τελικά παράβαση; Τι γίνεται όταν ο αλγόριθμος κάνει λάθος; Ποιος ελέγχει την ακρίβεια, τις ψευδείς ενδείξεις και τη λειτουργία των συστημάτων στην πράξη;

Η προστασία της ιδιωτικότητας δεν εξασφαλίζεται επειδή γράφτηκε η λέξη «ΓΚΠΔ» σε ένα νομοσχέδιο. Εξασφαλίζεται μόνο όταν ο πολίτης μπορεί να ξέρει τι συλλέγεται, γιατί συλλέγεται, για πόσο διατηρείται, ποιος το βλέπει και πώς διαγράφεται.

Πριν λίγα χρόνια έστελνες SMS για να περπατήσεις με το κατοικίδιό σου

Τον Φεβρουάριο του 2021, σύμφωνα με την επίσημη ενημέρωση για τα μέτρα COVID, η κίνηση με κατοικίδιο ζώο επιτρεπόταν με αποστολή SMS και κωδικό 6. Έπρεπε δηλαδή να ενημερώσεις το σύστημα για να βγεις από το σπίτι και να περπατήσεις με τον σκύλο σου.

Τότε υπήρχε μια πανδημία και μια έκτακτη κατάσταση. Δεν αγνοώ αυτή τη διαφορά. Δεν λέω ότι οι κάμερες δρόμου είναι το ίδιο πράγμα με τα μέτρα καραντίνας. Λέω ότι το κοινωνικό προηγούμενο έχει σημασία: ο πολίτης εκπαιδεύτηκε να δέχεται ως προσωρινά αναγκαίο κάτι που, σε άλλες συνθήκες, θα του φαινόταν αδιανόητο.

Σήμερα δεν χρειάζεται να στείλεις μήνυμα για να μετακινηθείς. Η μετακίνησή σου μπορεί απλώς να καταγραφεί αυτόματα. Πολύ πιο σύγχρονο, πολύ πιο κομψό και πολύ λιγότερο ενοχλητικό στην πρώτη ματιά. Δεν ζητάς άδεια. Απλώς ξέρεις ότι μπορεί να παρακολουθείσαι.

Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι μόνο τι κάνει το κράτος σήμερα. Είναι τι μαθαίνει η κοινωνία να θεωρεί φυσιολογικό για αύριο.

Η κοινωνία από την πρόληψη περνά πολύ εύκολα στον απόλυτο έλεγχο

Κάθε σύστημα επιτήρησης ξεκινά με έναν σκοπό που είναι δύσκολο να αντικρούσεις. Να μην περνούν οι οδηγοί με κόκκινο. Να μη μιλούν στο κινητό. Να μην εμποδίζουν τη λεωφορειολωρίδα. Να μην υπάρχουν ανασφάλιστα αυτοκίνητα. Όλα μοιάζουν λογικά.

Μετά, όμως, το σύστημα υπάρχει. Οι κάμερες έχουν αγοραστεί. Τα δεδομένα ρέουν. Τα μητρώα συνδέονται. Η τεχνολογία μπορεί να κάνει περισσότερα από όσα έκανε αρχικά. Και τότε η συζήτηση συνήθως αλλάζει: αφού ήδη έχουμε το εργαλείο, γιατί να μην το χρησιμοποιήσουμε και για κάτι ακόμη;

Σήμερα για τον ΚΟΚ. Αύριο για την πρόσβαση σε μια περιοχή. Μεθαύριο για το ποιος βρισκόταν πού και πότε. Μετά για τη συμπεριφορά, τη συγκέντρωση ανθρώπων, την ταυτοποίηση προσώπων ή οποιονδήποτε άλλο σκοπό παρουσιαστεί ως επείγων, αναγκαίος και φυσικά απολύτως ασφαλής.

Δεν γράφω ότι σήμερα το σύστημα ελέγχει την κρεβατοκάμαρά μας. Γράφω ότι αν κάθε νέα μορφή επιτήρησης βαφτίζεται αυτονόητη πρόοδος, χωρίς σοβαρή αντίδραση, σε λίγο θα πρέπει να μας εξηγούν γιατί δεν υπάρχει ακόμη κάμερα και στην κρεβατοκάμαρα — προφανώς για το καλό μας.

Ο πολίτης σε ψηφιακή βιτρίνα: πινακίδα, διαδρομή, πρόστιμο και ειδοποίηση στο κινητό

Πολύ προοδευτική εικόνα: η κάμερα καταγράφει, ο αλγόριθμος αξιολογεί, το σύστημα διασταυρώνει, η κλήση εκδίδεται, η ειδοποίηση έρχεται ψηφιακά και ο πολίτης πληρώνει χωρίς να χαθεί ούτε λεπτό από την κρατική αποτελεσματικότητα.

Αν η ίδια αποτελεσματικότητα υπήρχε για τις κλοπές, τις διαρρήξεις, τις τηλεφωνικές απάτες, τους επικίνδυνους δρόμους, τις λακκούβες, τον φωτισμό και τη σήμανση, ίσως ο κόσμος να αντιμετώπιζε τις έξυπνες κάμερες με λιγότερη δυσπιστία.

Αλλά όταν το κράτος δείχνει ψηφιακά ακαριαίο στο να εντοπίσει τον οδηγό, να τον ταυτοποιήσει και να του στείλει πρόστιμο, ενώ σε άλλους τομείς η καθημερινότητα παραμένει γεμάτη καθυστερήσεις, αδυναμία και δικαιολογίες, ο πολίτης δικαιούται να αναρωτιέται ποιος είναι ο πραγματικός πελάτης αυτού του εκσυγχρονισμού.

Η τεχνολογία γίνεται ξαφνικά θαυματουργή όταν υπάρχει πινακίδα, ΑΦΜ, ψηφιακή θυρίδα και χρήματα που μπορούν να εισπραχθούν. Τι σύμπτωση.

Το κόκκινο και το κινητό στον δρόμο είναι πραγματικοί κίνδυνοι. Αυτό δεν ακυρώνει το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα.

Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η παραβίαση κόκκινου σηματοδότη είναι επικίνδυνη. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η χρήση κινητού ενώ οδηγεί κάποιος μπορεί να προκαλέσει τραγωδία. Ένας έλεγχος που αποτρέπει αυτές τις συμπεριφορές μπορεί να έχει πραγματικό όφελος.

Όμως ακριβώς επειδή ο σκοπός είναι σοβαρός, δεν χρειάζεται να αποδεχτούμε χωρίς συζήτηση κάθε τεχνολογική επέκταση. Το «δεν θέλω να περνούν με κόκκινο» δεν σημαίνει «δέχομαι να δημιουργηθεί ένα αδιαφανές δίκτυο διαρκούς παρακολούθησης μετακινήσεων».

Θα μπορούσαν οι κάμερες να περιορίζονται αυστηρά σε αποδεδειγμένα επικίνδυνα σημεία; Θα μπορούσε κάθε κάμερα να έχει δημόσια αιτιολόγηση εγκατάστασης; Θα μπορούσαν να δημοσιεύονται οι χρόνοι διατήρησης δεδομένων, οι έλεγχοι ακρίβειας και ο αριθμός των λανθασμένων καταγραφών; Θα μπορούσε να υπάρχει πραγματικός ανεξάρτητος έλεγχος και όχι απλώς μία γενική υπόσχεση περί συμμόρφωσης;

Αν ο στόχος είναι πράγματι η ασφάλεια, τέτοιες εγγυήσεις δεν θα έπρεπε να ενοχλούν κανέναν. Αν ενοχλούν, τότε ίσως ο στόχος δεν είναι μόνο η ασφάλεια.

Πριν γεμίσουν οι δρόμοι κάμερες, οι πολίτες δικαιούνται καθαρές απαντήσεις

Αν οι κάμερες μείνουν, τουλάχιστον να μην γίνουν ένα αόρατο δίκτυο εξουσίας

Δεν έχω την αυταπάτη ότι οι κάμερες θα εξαφανιστούν επειδή κάποιοι πολίτες ανησυχούμε. Η τεχνολογία μπήκε, τα συστήματα οργανώνονται και η πολιτεία έχει επιλέξει αυτή την κατεύθυνση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να την αποδεχτούμε σιωπηλά και χωρίς όρους.

Δεν θέλω δρόμους χωρίς κανόνες. Δεν θέλω όμως και μια ζωή κάτω από φακό.

Ο οδηγός που περνά με κόκκινο, χρησιμοποιεί κινητό και θέτει ζωές σε κίνδυνο πρέπει να ελέγχεται και να τιμωρείται. Αλλά η ανάγκη ελέγχου συγκεκριμένων επικίνδυνων συμπεριφορών δεν σημαίνει ότι η κοινωνία πρέπει να συνηθίσει την ιδέα πως κάθε μετακίνηση μπορεί να καταγράφεται, να αναλύεται και να διασταυρώνεται.

Η ιδιωτικότητα δεν είναι το δικαίωμα να παρανομείς χωρίς να σε βλέπουν. Είναι το δικαίωμα να ζεις χωρίς να αισθάνεσαι ότι κάθε καθημερινή κίνησή σου αποτελεί πιθανό δεδομένο ενός κρατικού συστήματος.

Το ζήσαμε ήδη μία φορά με τον πιο απλό τρόπο: SMS για να βγούμε από το σπίτι, ακόμη και για να περπατήσουμε με το κατοικίδιό μας. Τώρα ο έλεγχος είναι πιο αθόρυβος. Δεν ζητά μήνυμα. Βλέπει μόνος του.

Και όσο κι αν μας διαβεβαιώνουν ότι όλα γίνονται για το καλό μας, καλό είναι να θυμόμαστε το αυτονόητο: ένα κράτος που αποκτά τη δύναμη να παρακολουθεί όλο και περισσότερα, σπανίως αποφασίζει από μόνο του ότι τελικά δεν τη χρειάζεται.

Σας κάνουν να αισθάνεστε ασφαλέστεροι ή περισσότερο παρακολουθούμενοι;

Το vacuum.gr φιλοξενεί προσωπικές απόψεις και εμπειρίες πολιτών με έλεγχο πριν από κάθε δημοσίευση.

Δημοσίευσε τη Φωνή σου

Πηγές για τα πραγματικά στοιχεία

Το άρθρο αποτελεί προσωπική άποψη. Τα στοιχεία για τη λειτουργία των καμερών, το θεσμικό πλαίσιο και την περίοδο περιορισμών μετακίνησης βασίζονται στις παρακάτω πηγές: