Δεν θεωρώ ότι οι καλλιτέχνες, οι τηλεοπτικές προσωπικότητες ή η ψυχαγωγία δεν έχουν θέση στην τηλεόραση. Υπάρχουν εκπομπές για αυτά. Το πρόβλημα αρχίζει όταν το κουτσομπολιό παρουσιάζεται ως ενημέρωση και παίρνει τον χρόνο που θα έπρεπε να ανήκει σε όσα επηρεάζουν πραγματικά τη ζωή του πολίτη.
Άνοιξα για να ενημερωθώ. Γιατί πρέπει να μάθω ποιος παντρεύτηκε ποιον;
Ανοίγεις την τηλεόραση ή ένα ενημερωτικό site επειδή θέλεις να μάθεις τι συμβαίνει. Τι αλλάζει στη χώρα. Ποια απόφαση επηρεάζει τη δουλειά σου. Ποια νέα τεχνολογία έρχεται. Ποια θεραπεία εγκρίθηκε. Ποια επιστημονική ανακάλυψη μπορεί αύριο να σώσει ζωές. Ποιο πρόβλημα μεγαλώνει χωρίς κανείς να το συζητά.
Και τι βρίσκεις; Ποιος χώρισε. Ποια παντρεύτηκε. Με ποιον εμφανίστηκε ο ένας. Πού πήγε διακοπές ο άλλος. Τι φόρεσε κάποια σε μια έξοδο. Τι δήλωσε ένας άνθρωπος για την προσωπική ζωή κάποιου άλλου ανθρώπου. Υλικό που μπορεί να έχει θέση σε μια καθαρά ψυχαγωγική εκπομπή, αλλά παρουσιάζεται σαν να αποτελεί αναγκαία πληροφορία για μια ολόκληρη κοινωνία.
Και κάπου εκεί αναρωτιέσαι: αυτό είναι ενημέρωση ή είναι μια οργανωμένη προσπάθεια να γεμίζει ο χρόνος με το πιο ακίνδυνο, το πιο επιφανειακό και το πιο αποχαυνωτικό περιεχόμενο;
Γιατί ένας πολίτης που ασχολείται όλη μέρα με το ποιος κοιμήθηκε με ποιον, ποιος τσακώθηκε με ποιον και ποιος φωτογραφήθηκε σε παραλία, είναι ένας πολίτης που ίσως δεν προλαβαίνει να ρωτήσει ποιος αποφασίζει για τον μισθό του, για τα δεδομένα του, για την υγεία του, για την παιδεία των παιδιών του ή για το μέλλον της χώρας.
Είδηση είναι κάτι νέο που έχει σημασία. Όχι κάθε λεπτομέρεια της ζωής ενός επώνυμου.
Η ίδια η λέξη «είδηση» παραπέμπει σε κάτι νέο, χρήσιμο, σημαντικό ή κοινωνικά αναγκαίο. Μια εξέλιξη που ο πολίτης χρειάζεται να γνωρίζει για να καταλάβει καλύτερα τον κόσμο στον οποίο ζει και να πάρει καλύτερες αποφάσεις.
Δεν γίνεται να υπάρχουν επιστημονικές εξελίξεις, νέες τεχνολογίες, κοινωνικά προβλήματα, αλλαγές σε νόμους, πραγματικές δυσκολίες ανθρώπων και η «ενημέρωση» να εξαντλεί τον ενθουσιασμό της στο ποιος πήγε διακοπές στη Μύκονο.
Το κουτσομπολιό έχει τη θέση του. Αλλά όχι στη θέση της ενημέρωσης.
Δεν με ενοχλεί να υπάρχουν εκπομπές ψυχαγωγίας. Κάποιος θέλει να δει τηλεόραση χαλαρά, να ακούσει για ηθοποιούς, τραγουδιστές, τηλεοπτικά προγράμματα ή κοινωνικά γεγονότα. Απόλυτα θεμιτό.
Υπάρχει όμως τεράστια διαφορά ανάμεσα στο «αυτό είναι ψυχαγωγία» και στο να ανοίγεις ένα δελτίο, μια πρωινή ενημερωτική ζώνη ή την πρώτη σελίδα ενός ενημερωτικού site και να βλέπεις την ίδια ελαφριά ύλη να κυριαρχεί σαν να μην υπάρχει κάτι σοβαρότερο στη χώρα ή στον κόσμο.
Όταν το κουτσομπολιό καταλαμβάνει τον χώρο της είδησης, δεν είναι πλέον αθώα ψυχαγωγία. Είναι επιλογή προτεραιοτήτων. Κάποιος αποφασίζει ότι το κοινό πρέπει να μάθει σήμερα περισσότερα για μια προσωπική σχέση ενός γνωστού προσώπου παρά για μια νέα φαρμακευτική θεραπεία, ένα τεχνολογικό εργαλείο, μια δημόσια απόφαση ή ένα κοινωνικό πρόβλημα.
Και το επιχείρημα «αυτά θέλει ο κόσμος» είναι πολύ βολικό. Ο κόσμος βλέπει σε μεγάλο βαθμό αυτό που του προσφέρεται ξανά και ξανά. Αν τον ταΐζεις καθημερινά με κουτσομπολιό και μετά μετράς ότι παρακολουθεί κουτσομπολιό, δεν ανακάλυψες μια βαθιά κοινωνική ανάγκη. Επιβεβαίωσες τη δική σου επιλογή περιεχομένου.
Πώς γίνεται όλα τα κανάλια να έχουν σχεδόν πάντα τα ίδια θέματα;
Αλλάζεις κανάλι και βλέπεις το ίδιο θέμα. Πηγαίνεις σε άλλο site και βρίσκεις την ίδια ιστορία, συχνά με παρόμοιο τίτλο, την ίδια φωτογραφία και σχεδόν την ίδια σειρά πληροφοριών. Δεν μιλάμε μόνο για ένα πραγματικά μεγάλο γεγονός, όπου φυσικά όλοι οφείλουν να αναφερθούν. Μιλάμε ακόμη και για τα πιο ανούσια lifestyle θέματα.
Το ερώτημα προκύπτει αυθόρμητα: ποιος αποφασίζει ότι σήμερα πρέπει όλοι να ασχοληθούν με τον ίδιο γάμο, το ίδιο διαζύγιο, την ίδια ανάρτηση, την ίδια τηλεοπτική δήλωση; Υπάρχει κάποιος που πλασάρει το υλικό; Υπάρχει κοινός μηχανισμός παραγωγής θεμάτων; Ή απλώς όλοι αντιγράφουν όλους, επειδή κανείς δεν θέλει να χάσει τα εύκολα clicks και τα εύκολα λεπτά τηλεθέασης;
Δεν μπορώ να παρουσιάσω ως αποδεδειγμένο γεγονός ότι υπάρχει ένα κεντρικό χέρι που μοιράζει κουτσομπολίστικη θεματολογία σε όλα τα μέσα. Χωρίς στοιχεία, αυτό θα ήταν αυθαίρετο. Υπάρχουν όμως πολύ πιο απλοί και επίσης ανησυχητικοί μηχανισμοί: κοινά πρακτορειακά υλικά, δελτία Τύπου, έτοιμα πακέτα δημοσιότητας, αναπαραγωγή από sites, συνεχής παρακολούθηση των trends και η λογική «αφού το έπαιξαν οι άλλοι, πρέπει να το παίξουμε κι εμείς».
Το αποτέλεσμα για τον πολίτη είναι το ίδιο: πολλά κανάλια, πολλές εκπομπές, πολλά sites — αλλά τελικά μία και η ίδια φτωχή ατζέντα.
Όταν η δημοσιογραφία μετατρέπεται σε αναπαραγωγή έτοιμου υλικού
Υπάρχει ακόμη και όρος για τη δημοσιογραφία που βασίζεται υπερβολικά σε έτοιμο υλικό τρίτων: churnalism, δηλαδή μια πρακτική όπου το περιεχόμενο παράγεται γρήγορα από δελτία Τύπου, πρακτορειακές ροές ή ήδη δημοσιευμένες ιστορίες, με ελάχιστη πρωτογενή έρευνα και ελάχιστη προστιθέμενη αξία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε κοινό θέμα είναι ύποπτο ή ότι τα πρακτορεία ειδήσεων δεν είναι χρήσιμα. Είναι απολύτως φυσικό να χρησιμοποιούνται κοινές πηγές για σοβαρές διεθνείς ή έκτακτες ειδήσεις. Το πρόβλημα είναι όταν η εύκολη αναπαραγωγή γίνεται καθημερινή ρουτίνα και, ακόμη χειρότερα, όταν η ρουτίνα αφορά περιεχόμενο χαμηλής κοινωνικής αξίας.
Διότι τότε ο δημοσιογράφος δεν ψάχνει τι πρέπει να μάθει ο πολίτης. Ψάχνει τι είναι ήδη έτοιμο να ανέβει, τι έχει εικόνα, τι έχει όνομα γνωστού προσώπου και τι μπορεί να αποδώσει γρήγορα σε θεάσεις.
Η ενημέρωση όμως δεν είναι υπηρεσία διακίνησης δημοσίων σχέσεων. Και το δελτίο ειδήσεων δεν θα έπρεπε να είναι η τηλεοπτική επέκταση των social media ενός διάσημου.
Ένας πολίτης απασχολημένος με το ασήμαντο είναι ένας πολίτης που ρωτά λιγότερα
Δεν ξέρω αν στόχος είναι συνειδητά να κοιμάται ο κόσμος. Δεν μπορώ να το αποδείξω και δεν θα το παρουσιάσω ως βεβαιότητα. Μπορώ όμως να πω ότι το αποτέλεσμα μοιάζει εξαιρετικά βολικό για όσους δεν θέλουν πολλές ερωτήσεις.
Όσο περισσότερος χρόνος καταναλώνεται σε ασήμαντες προσωπικές ιστορίες επωνύμων, τόσο λιγότερος χρόνος απομένει για τα δύσκολα θέματα. Για το γιατί οι μισθοί δεν φτάνουν. Για το γιατί η υγεία δυσκολεύει. Για το πώς χρησιμοποιούνται τα προσωπικά δεδομένα. Για το ποιες νέες τεχνολογίες εφαρμόζονται χωρίς συζήτηση. Για το τι ψηφίζεται, τι αλλάζει και ποιος ωφελείται.
Το κουτσομπολιό δεν απαιτεί σκέψη. Δεν απαιτεί θέση. Δεν απαιτεί να ενοχλήσεις κανέναν ισχυρό. Δεν ζητά έρευνα, σύγκρουση, έλεγχο ή λογοδοσία. Είναι ιδανικό περιεχόμενο: καταναλώνεται εύκολα, ξεχνιέται γρήγορα και αφήνει τα πραγματικά ζητήματα ανέγγιχτα.
Έτσι μπορεί μια κοινωνία να είναι διαρκώς «ενημερωμένη» και ταυτόχρονα βαθιά απληροφόρητη. Να ξέρει κάθε λεπτομέρεια μιας τηλεοπτικής σχέσης, αλλά να μην γνωρίζει τι νέο φάρμακο εγκρίθηκε, ποια επιστημονική εξέλιξη συντελείται ή ποια αλλαγή θα επηρεάσει αύριο τη ζωή της.
Μετά απορούν γιατί ο κόσμος δεν εμπιστεύεται τις ειδήσεις
Η δυσπιστία προς την ενημέρωση στην Ελλάδα δεν είναι μια αφηρημένη γκρίνια. Στο Digital News Report 2025 του Reuters Institute, η Ελλάδα καταγράφηκε με μόλις 22% εμπιστοσύνη στις ειδήσεις, το χαμηλότερο ποσοστό μεταξύ των 48 αγορών της έρευνας μαζί με την Ουγγαρία.
Το ίδιο το Reuters Institute συνδέει τη χαμηλή εμπιστοσύνη στην Ελλάδα με την πολιτική πόλωση και με ανησυχίες για αθέμιτη επιρροή πολιτικών και ισχυρών επιχειρηματιών στα μέσα ενημέρωσης. Αυτή είναι μια εξαιρετικά σοβαρή διαπίστωση.
Και η ΕΣΗΕΑ, στον Κώδικα Δεοντολογίας της, αναφέρεται ρητά στον κοινωνικό ρόλο του δημοσιογράφου σε συνθήκες γιγαντισμού, ολιγοπωλίου στο ιδιοκτησιακό καθεστώς και αυξημένης επιρροής των ΜΜΕ. Δηλαδή το ζήτημα της δύναμης και της συγκέντρωσης της ενημέρωσης δεν είναι φαντασία κάποιων δύσπιστων πολιτών. Είναι αναγνωρισμένο πρόβλημα του ίδιου του επαγγέλματος.
Όταν λοιπόν ο τηλεθεατής βλέπει τα ίδια ανάλαφρα θέματα παντού, τις ίδιες σιωπές στα δύσκολα και την ίδια εμμονή σε ό,τι δεν αλλάζει τίποτα στη ζωή του, δεν είναι παράλογο να απομακρύνεται. Παράλογο είναι να του ζητούν μετά να εμπιστευτεί αδιαμαρτύρητα εκείνους που τον αντιμετώπισαν σαν κοινό κουτσομπολιού.
Η χώρα μπορεί να έχει προβλήματα. Αρκεί να μάθαμε πού έκανε διακοπές ο διάσημος.
Μπορεί το κόστος ζωής να πιέζει. Μπορεί να αλλάζουν οι τεχνολογίες που παρακολουθούν τον πολίτη. Μπορεί να εγκρίνονται νέα φάρμακα που αξίζει να γνωρίζουμε. Μπορεί να υπάρχουν επιστημονικές εξελίξεις, κοινωνικές αδικίες, εργατικά προβλήματα και θέματα δημόσιας ασφάλειας.
Αλλά ευτυχώς το ενημερωτικό πρόγραμμα έχει προτεραιότητες: θα μάθουμε πρώτα ποιος εμφανίστηκε με ποιον, ποια διάσημη έκανε δήλωση για τη σχέση της και ποιος βγήκε από ποιο εστιατόριο. Το έθνος μπορεί πλέον να κοιμηθεί ήσυχο. Το πραγματικά κρίσιμο ρεπορτάζ ολοκληρώθηκε.
Και αν τύχει να αναρωτηθείς γιατί δεν άκουσες τίποτε για ένα σοβαρό επιστημονικό επίτευγμα, για μια νέα θεραπεία, για μια τεχνολογική αλλαγή ή για μια απόφαση που αφορά τη ζωή σου, μάλλον φταις εσύ που δεν καταλαβαίνεις τις σύγχρονες ανάγκες της ενημέρωσης.
Η είδηση πια δεν χρειάζεται να είναι χρήσιμη. Αρκεί να έχει πρόσωπο που αναγνωρίζεται, φωτογραφία που τραβάει το βλέμμα και τίτλο που παράγει click. Όλα τα υπόλοιπα είναι μάλλον υπερβολικά απαιτητικά για έναν λαό που πρέπει να παραμένει ήρεμος, απασχολημένος και κυρίως να μην ενοχλεί με πολλές ερωτήσεις.
Τι θα ήθελα να βλέπω σε μια πραγματική ενημέρωση
Δεν ζητώ από τα μέσα να γίνουν ακαδημαϊκά περιοδικά. Δεν ζητώ κάθε δελτίο να είναι διάλεξη. Ζητώ να θυμηθούν τον βασικό τους ρόλο: να ξεχωρίζουν τι είναι σημαντικό και να βοηθούν τον πολίτη να καταλάβει τι συμβαίνει γύρω του.
Δεν χρειάζομαι άλλον έναν παρουσιαστή να μου πει τι έκανε ένας διάσημος. Χρειάζομαι ενημέρωση που να με θεωρεί πολίτη.
Η ψυχαγωγία είναι θεμιτή. Το lifestyle έχει κοινό. Οι διάσημοι θα συνεχίσουν να ενδιαφέρουν κάποιους ανθρώπους. Κανένα πρόβλημα. Αλλά όλα αυτά δεν μπορούν να καταλαμβάνουν τον χώρο που ονομάζεται ενημέρωση, σαν να είναι το πιο σημαντικό που συνέβη στη χώρα ή στον κόσμο.
Η κοινωνία χρειάζεται να γνωρίζει τι καινούργιο υπάρχει στην επιστήμη, στην υγεία, στην τεχνολογία, στην εργασία, στα δικαιώματα και στις αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή της. Χρειάζεται μέσα που να ψάχνουν, να ελέγχουν, να εξηγούν και να ενοχλούν όταν χρειάζεται.
Όταν όλα τα μέσα επαναλαμβάνουν τις ίδιες εύκολες ιστορίες, ο πολίτης δικαιούται να αναρωτιέται γιατί. Δεν χρειάζεται να υιοθετήσει θεωρίες χωρίς αποδείξεις. Αρκεί να απαιτήσει κάτι πολύ απλό: να μην του πουλούν κουτσομπολιό με την ταμπέλα της είδησης.
Γιατί η ενημέρωση που δεν φωτίζει όσα έχουν σημασία δεν είναι απλώς κακή ενημέρωση. Είναι ένας πολύ αποτελεσματικός τρόπος να παραμένει ο κόσμος ξύπνιος μπροστά στην οθόνη, αλλά κοιμισμένος απέναντι στην πραγματικότητα.
Σας ενημερώνουν πραγματικά ή απλώς γεμίζουν τον χρόνο σας;
Το vacuum.gr φιλοξενεί προσωπικές απόψεις και εμπειρίες πολιτών, με έλεγχο πριν από κάθε δημοσίευση.
Πηγές για τα πραγματικά στοιχεία
Το άρθρο αποτελεί προσωπική άποψη. Οι αναφορές στην εμπιστοσύνη προς τις ειδήσεις, στον κοινωνικό ρόλο της δημοσιογραφίας και στη χρήση έτοιμου δημοσιογραφικού υλικού βασίζονται στις παρακάτω πηγές: